Sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (AI) đang tạo ra những thay đổi sâu sắc trong nhiều lĩnh vực nghề nghiệp, trong đó có ngành biên dịch và phiên dịch. Các công cụ dịch máy như Google Translate, DeepL Translator hay các hệ thống trí tuệ nhân tạo như ChatGPT có khả năng tạo ra bản dịch với tốc độ rất nhanh và độ chính xác ngày càng cao. Điều này khiến nhiều người lo ngại rằng AI có thể thay thế vai trò của con người trong lĩnh vực dịch thuật. Tuy nhiên, thực tế cho thấy AI không loại bỏ nghề biên phiên dịch mà đang làm thay đổi cách thức đào tạo và học tập trong lĩnh vực này. Trong bối cảnh đó, người học biên phiên dịch cần phát triển những chiến lược học tập mới nhằm thích nghi với môi trường dịch thuật hiện đại, trong đó nhấn mạnh sự kết hợp giữa năng lực ngôn ngữ của con người và khả năng xử lý dữ liệu của AI.

Trước hết, người học cần chuyển từ cách tiếp cận dịch theo từng từ sang dịch theo ý nghĩa và ngữ cảnh (meaning-based translation). Các hệ thống AI có thể xử lý tốt cấu trúc câu và từ vựng thông thường, nhưng chúng thường gặp khó khăn khi xử lý sắc thái ngữ nghĩa, bối cảnh văn hóa và mục đích giao tiếp của văn bản. Vì vậy, người học cần rèn luyện khả năng phân tích ý nghĩa tổng thể của văn bản, xác định đối tượng người đọc và mục đích của thông điệp. Chẳng hạn, câu “The policy sparked heated debate” nếu dịch máy có thể trở thành “Chính sách này gây ra cuộc tranh luận nóng”. Tuy nhiên, người dịch có kinh nghiệm sẽ lựa chọn cách diễn đạt tự nhiên hơn như “Chính sách này đã làm bùng lên nhiều tranh cãi gay gắt.” Ví dụ này cho thấy việc hiểu sâu nội dung và bối cảnh giúp người dịch tạo ra bản dịch chính xác và phù hợp hơn so với bản dịch tự động.

Bên cạnh đó, một kỹ năng quan trọng trong thời đại AI là biên tập và hiệu chỉnh bản dịch của máy (post-editing). Trong nhiều môi trường làm việc hiện nay, quy trình dịch thuật thường bắt đầu bằng việc sử dụng AI để tạo bản dịch nháp, sau đó người dịch sẽ chỉnh sửa và hoàn thiện văn bản. Quá trình này bao gồm việc kiểm tra thuật ngữ chuyên ngành, điều chỉnh cấu trúc câu, cải thiện văn phong và đảm bảo tính chính xác của nội dung. Vì vậy, thay vì chỉ tập trung vào việc dịch từ đầu, người học cần được đào tạo kỹ năng đánh giá và chỉnh sửa bản dịch của AI một cách hiệu quả. Kỹ năng này thường được gọi là AI-assisted translation hoặc machine translation post-editing, và đang trở thành một năng lực quan trọng trong ngành dịch thuật hiện đại.

Một chiến lược quan trọng khác là phát triển kiến thức chuyên ngành. AI thường gặp khó khăn khi xử lý các thuật ngữ chuyên môn trong những lĩnh vực như kinh tế, luật, công nghệ hoặc y học. Ví dụ, từ “equity” trong ngữ cảnh tài chính có thể được dịch là “cổ phần”, nhưng trong ngữ cảnh xã hội lại mang nghĩa “công bằng”. Nếu không hiểu rõ lĩnh vực chuyên môn, bản dịch có thể trở nên sai lệch về nghĩa. Do đó, người học biên phiên dịch nên lựa chọn và đào sâu ít nhất một hoặc hai lĩnh vực chuyên môn. Việc nắm vững kiến thức chuyên ngành không chỉ giúp người dịch sử dụng thuật ngữ chính xác mà còn nâng cao chất lượng và độ tin cậy của bản dịch.

Ngoài ra, người học cũng cần phát triển khả năng phân tích diễn ngôn. Trong nhiều loại văn bản, đặc biệt là diễn văn chính trị, bài phát biểu hoặc truyền thông, ngôn ngữ không chỉ truyền đạt thông tin mà còn thể hiện lập trường, ý thức hệ và chiến lược thuyết phục của người nói. Ví dụ, câu “We will rebuild our nation” không chỉ đơn thuần mang nghĩa “Chúng ta sẽ xây dựng lại đất nước” mà còn thể hiện một chiến lược huy động và khích lệ tinh thần tập thể trong diễn ngôn chính trị. Do đó, người dịch cần nhận diện được giọng điệu, thái độ và mục đích của người nói để chuyển tải đúng tinh thần của thông điệp trong ngôn ngữ đích.

Đối với lĩnh vực phiên dịch, việc rèn luyện kỹ năng phản xạ ngôn ngữ vẫn giữ vai trò trung tâm. Mặc dù AI có thể hỗ trợ dịch văn bản, nhưng trong các tình huống giao tiếp trực tiếp như hội nghị, hội thảo hoặc đàm phán, phiên dịch viên vẫn cần khả năng nghe hiểu nhanh, ghi chú hiệu quả và diễn đạt chính xác trong thời gian rất ngắn. Do đó, các phương pháp luyện tập như shadowing (nghe và lặp lại ngay lập tức), retelling (nghe rồi tóm tắt lại bằng ngôn ngữ khác) và sử dụng hệ thống ký hiệu ghi chú trong phiên dịch vẫn là những kỹ năng quan trọng cần được rèn luyện thường xuyên. Những kỹ năng này giúp người phiên dịch nâng cao khả năng phản xạ và xử lý thông tin trong thời gian thực.

Bên cạnh các kỹ năng ngôn ngữ, người học biên phiên dịch cũng cần làm quen với các công cụ dịch thuật chuyên nghiệp. Những phần mềm hỗ trợ dịch thuật (Computer-Assisted Translation – CAT tools) như SDL Trados Studio, memoQ, Wordfast và Smartcat giúp quản lý thuật ngữ, lưu trữ bộ nhớ dịch (translation memory) và tăng hiệu quả làm việc của người dịch. Việc thành thạo các công cụ này giúp người học thích nghi tốt hơn với môi trường làm việc hiện đại, nơi mà công nghệ đóng vai trò hỗ trợ quan trọng trong quy trình dịch thuật.

Ngoài ra, người học cũng cần rèn luyện kỹ năng viết lại và điều chỉnh văn phong (rewriting). Nhiều bản dịch của AI có thể đúng về nghĩa nhưng vẫn thiếu tự nhiên hoặc chưa phù hợp với phong cách ngôn ngữ của văn bản đích. Vì vậy, người dịch cần biết cách diễn đạt lại câu văn, điều chỉnh cấu trúc câu và lựa chọn từ ngữ phù hợp để tạo ra một văn bản mạch lạc và tự nhiên hơn. Chẳng hạn, câu “The report highlights the importance of sustainability” nếu dịch trực tiếp có thể trở thành “Báo cáo làm nổi bật tầm quan trọng của tính bền vững.” Tuy nhiên, một bản dịch tự nhiên hơn có thể là “Báo cáo nhấn mạnh tầm quan trọng của phát triển bền vững.”

Tóm lại, sự phát triển của AI không làm mất đi vai trò của biên dịch và phiên dịch viên mà đang thúc đẩy sự thay đổi trong cách học và cách làm việc của họ. Người học cần chuyển từ việc chỉ tập trung vào kỹ năng ngôn ngữ sang việc phát triển các năng lực cao hơn như phân tích ý nghĩa, hiểu bối cảnh diễn ngôn, quản lý thuật ngữ chuyên ngành, sử dụng công nghệ dịch thuật và hiệu chỉnh bản dịch của AI. Trong tương lai, mô hình hợp tác giữa con người và AI sẽ trở thành xu hướng chủ đạo trong ngành dịch thuật. Vì vậy, người học biên phiên dịch cần chủ động trang bị kiến thức và kỹ năng phù hợp để tận dụng sức mạnh của AI, đồng thời phát huy những năng lực phân tích, sáng tạo và hiểu biết văn hóa mà chỉ con người mới có thể đảm nhiệm.